Tương lai bấp bênh với NATO khi Mỹ – châu Âu đối đầu về Greenland

Tổng thống Mỹ Donald Trump cuối tuần trước thông báo sẽ áp thuế với 8 quốc gia châu Âu gồm Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Đức, Anh, Hà Lan và Phần Lan. Biện pháp này sẽ duy trì cho đến khi Washington đạt được thỏa thuận kiểm soát hoàn toàn đảo Greenland, hòn đảo tự trị thuộc Đan Mạch.

Ông chủ Nhà Trắng còn chỉ trích các nước châu Âu vì điều binh sĩ đến Greenland tham gia diễn tập theo lời mời từ Đan Mạch. Theo ông, chỉ có Mỹ mới có thể đảm bảo an ninh cho Greenland và Washington không loại trừ phương án nào để kiểm soát vùng lãnh thổ này, kể cả bằng vũ lực.

Động thái gây bất ngờ, bởi các bên đều là thành viên NATO, liên minh quân sự xuyên Đại Tây Dương được thành lập năm 1949 dựa trên cam kết phòng vệ tập thể. Niềm tin Mỹ sẽ gắn bó và bảo vệ các đồng minh châu Âu trước mối đe dọa tấn công từ bên ngoài đã là nền tảng cho uy tín và khả năng răn đe của NATO, nhưng yếu tố này đang dần suy yếu.

Giới quan sát cho rằng những diễn biến gần đây “đã trộn lẫn căng thẳng an ninh và thương mại thành một hỗn hợp nổ”, đẩy NATO vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng.

“NATO tồn tại nhưng niềm tin, chất keo gắn kết liên minh đã hỏng. Tổ chức này sẽ không còn hoạt động hiệu quả”, cựu đại sứ Mỹ tại NATO Doug Lute nhận định với WSJ.

Những dấu hiệu cảnh báo về một tương lai bấp bênh với NATO xuất hiện từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ hai hồi tháng 1/2025. Nhà Trắng khi đó công kích dữ dội châu Âu về nhập cư và tự do ngôn luận, dọa áp thuế lên đồng minh. Tất cả làm dấy lên cảm giác Mỹ đang quay lưng với mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương mà Washington đã dày công xây dựng sau Thế chiến II.

Quan hệ Mỹ – châu Âu ấm lên vào hè năm ngoái, khi hai bên đàm phán và đạt thỏa thuận thương mại vào tháng 7/2025. Châu Âu khi đó đã áp dụng chiến lược xoa dịu và làm hài lòng ông Trump, thuyết phục Tổng thống Mỹ rằng họ không phải gánh nặng và mang lại lợi ích cho Washington. Khi các lãnh đạo châu Âu rời cuộc họp tại Nhà Trắng với ông Trump vào tháng 8/2025, họ có thể lạc quan thận trọng rằng mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương đã ổn định trở lại.

Tuy nhiên, sự cải thiện này không kéo dài. Niềm tin giữa hai bên tiếp tục bị giáng đòn khi chiến lược an ninh quốc gia do Nhà Trắng công bố tháng 12/2025 chủ yếu nhắm vào châu Âu, thay vì hai đối thủ cạnh tranh chính của phương Tây là Nga và Trung Quốc.

Đầu tháng 1, ông Trump nêu lại ý tưởng Mỹ kiểm soát Greenland, đảo tự trị thuộc Đan Mạch, với thái độ ngày càng quyết liệt, cứng rắn. Ông nhấn mạnh Mỹ phải “sở hữu” Greenland vì an ninh quốc gia, kêu gọi NATO ủng hộ Washington kiểm soát hòn đảo. Lập trường này khiến Greenland không còn là vấn đề giữa Mỹ và Đan Mạch, mà trở thành phép thử với cả liên minh.

Kristian Soby Jakobsen, phó giáo sư tại Học viện Quốc phòng Hoàng gia Đan Mạch, cảnh báo Mỹ tìm cách sáp nhập Greenland bằng vũ lực đồng nghĩa sẽ phá vỡ nền tảng tồn tại của NATO, khiến cấu trúc an ninh xuyên Đại Tây Dương bị suy yếu nghiêm trọng.

Greenland có thể trở thành “điểm kích nổ”, gây phản ứng dây chuyền, làm lung lay NATO cả về chính trị, quân sự lẫn kinh tế, theo ông Jakobsen.

Để tránh kịch bản xấu xảy ra, các nước châu Âu đang duy trì quan hệ với Nhà Trắng bằng hợp tác và nhượng bộ có chừng mực. Họ cố tìm kiếm một phản ứng phù hợp, không khiến ông Trump thêm phẫn nộ, nhưng phải vạch lằn ranh rõ ràng trong vấn đề Greenland.

Một số nước muốn cho Tổng thống Trump thấy rằng sức ép của ông sẽ gây ra nhiều hệ lụy với chính nước Mỹ, trong đó có làm sụp đổ thỏa thuận thương mại với châu Âu. Số khác hy vọng xoa dịu căng thẳng thông qua những kênh tiếp xúc hậu trường với các quan chức chính quyền Mỹ. Nhìn chung, châu Âu lo sợ một rạn nứt lớn có thể khiến ông Trump rút Mỹ khỏi NATO, phá bỏ liên minh quân sự lớn nhất thế giới.

Các cựu quan chức NATO cho rằng kịch bản NATO tự tan rã là điều Nga mong muốn lâu nay, và các đối thủ của phương Tây sẽ là bên hưởng lợi lớn nhất từ tình trạng chia rẽ hiện nay.

“Xét cho cùng, điều này chỉ làm tổn hại đến vị thế của Mỹ trên thế giới. Mỹ và châu Âu đều cần đồng minh trong một thế giới ngày càng nguy hiểm”, cựu phát ngôn viên NATO Oana Lungescu, hiện là nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng Hoàng gia Anh (RUSI), nhận định.

NATO từng vượt qua nhiều căng thẳng nội bộ trước đây, như cuộc khủng hoảng Suez năm 1956. Khi đó, Mỹ đã buộc Anh và Pháp phải dừng can thiệp quân sự vào Ai Cập. Khi Mỹ can thiệp quân sự Iraq năm 2003, Pháp và Đức cũng phản đối mạnh mẽ.

“Những sự kiện đó cũng là thời khắc khó khăn với NATO”, bà Lungescu nói. “Nhưng lần này lại mang đến một cảm giác hết sức nguy cấp, thứ mà chúng ta chưa từng thấy trước đây”.

Daniel Fried, nhà nghiên cứu tại Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng Mỹ và châu Âu có ba con đường để tránh “một cuộc chạm trán thảm họa”. Một là ngoại giao, thông qua các nhóm làm việc mà giới chức Mỹ, Đan Mạch và Greenland nhất trí thiết lập sau cuộc gặp ở Washington ngày 14/1. Hai là quốc hội Mỹ có động thái để chặn kịch bản Mỹ sử dụng vũ lực để chiếm Greenland. Ba là Đan Mạch cùng các thành viên NATO tăng cường hiện diện và diễn tập quanh Greenland để củng cố răn đe.

“Rắc rối này đáng lẽ không nên xuất hiện, nhưng các bên có thể đạt được một kết quả mà NATO vẫn toàn vẹn, còn an ninh khu vực Bắc Cực được củng cố”, ông Fried viết.

Như Tâm (Theo WSJ, CNN, Reuters)