Triển lãm “Mình Hạc Xơng Mai” của Đặng Kim Long không chỉ là một trình diễn tay nghề sơn mài, mà còn đặt ra một câu hỏi khó: liệu tạo hình xoay quanh hình tượng thiếu nữ có thể tự chuyển hóa thành một ngôn ngữ trừu tượng đích thực? Gần 50 tác phẩm tại Gallery 3B cho thấy một nỗ lực dịch chuyển, nhưng cũng đồng thời phơi lộ những giới hạn cố hữu của sơn mài Nam Bộ khi đối diện với đòi hỏi của mỹ thuật đương đại.
Khai mạc lúc 18h00, ngày 18/7/2026 tại Gallery 3B, 38/6i Nguyễn Văn Trỗi, Phường Cầu Kiệu, TP.HCM, Triển lãm “Mình Hạc Xương Mai” trưng bày gần 50 tác phẩm sơn mài – một mật độ đủ để đọc không phải từng bức tranh riêng lẻ, mà như một hệ thống. Và khi nhìn như một hệ thống, điều hiện ra không chỉ là phong cách, mà là một cấu trúc thẩm mỹ đã được định hình và lặp lại trong thời gian dài.
Hoạ sĩ Đặng Kim Long, được đào tạo từ nền tảng Gia Định, thuộc về một thế hệ xem sơn mài không chỉ là chất liệu mà là một hệ giá trị. Ở đó, quy trình – sơn, mài, phủ, lộ – gần như mang tính nghi lễ. Nhưng chính tính nghi lễ này, trong bối cảnh hiện tại, đặt ra một vấn đề: khi quy trình trở thành chuẩn mực bất khả xâm phạm, liệu còn bao nhiêu không gian cho sự sai lệch – yếu tố cốt lõi để hình thành cái mới?
Trục hình tượng thiếu nữ – vốn là “chữ ký” của Đặng Kim Long – tiếp tục chiếm lĩnh toàn bộ không gian triển lãm. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không phải là sự hiện diện của nó, mà là cách nó bắt đầu tan rã. Ở nhiều tác phẩm, cơ thể không còn được mô tả như một thực thể hoàn chỉnh, mà bị kéo giãn, làm mờ, hoặc hòa vào nền. Đây có thể được đọc như một nỗ lực trừu tượng hóa – một bước chuyển từ hình sang cấu trúc.
Nhưng vấn đề nằm ở mức độ triệt để của sự chuyển đổi này. Các hình thể, dù bị giản lược, vẫn giữ lại đủ dấu vết để được nhận diện. Chúng lơ lửng giữa hai trạng thái: chưa đủ cụ thể để còn là chân dung, nhưng cũng chưa đủ giải phóng để trở thành trừu tượng. Kết quả là một vùng “bán trừu tượng” – nơi hình ảnh không còn chức năng mô tả, nhưng vẫn chưa đạt tới năng lực tự trị của hình và màu.
Chính ở điểm này, sơn mài – với tất cả vẻ đẹp của nó – bắt đầu bộc lộ vai trò hai mặt. Một mặt, chất liệu tạo ra độ sâu và ánh sáng nội tại mà ít phương tiện nào sánh được. Mặt khác, chính sức hấp dẫn thị giác này lại có xu hướng “khóa” người nghệ sĩ vào việc duy trì cái đẹp, thay vì mạo hiểm phá vỡ nó. Trong nhiều tác phẩm, lớp vàng quỳ, bạc quỳ, vỏ trứng… vận hành như một hệ trang trí cao cấp hơn là một yếu tố cấu trúc của ngôn ngữ hình ảnh.
Nói cách khác, kỹ thuật ở đây đạt tới mức thành thục, nhưng sự thành thục ấy lại triệt tiêu nguy cơ – mà không có nguy cơ, không có đột phá. Ánh sáng “phát ra từ bên trong” – thường được ca ngợi – trong trường hợp này trở thành một ẩn dụ an toàn, được lặp lại thay vì bị chất vấn.
Đặt thực hành này trong bối cảnh sơn mài Nam Bộ, có thể thấy một quỹ đạo quen thuộc: từ mô tả đến trang trí, từ trang trí đến cách điệu, và dừng lại ở ngưỡng trừu tượng. Đặng Kim Long không phải là ngoại lệ, mà là một trường hợp điển hình – nơi nỗ lực đổi mới diễn ra bên trong một hệ khung đã được thiết lập, thay vì phá vỡ nó.
Điều đáng nói là triển lãm gần như không tạo ra bất kỳ “điểm gãy” nào trong trải nghiệm xem. Các tác phẩm được sắp đặt trong một sự đồng thuận cao về thẩm mỹ: tiết chế, hài hòa, và dễ tiếp nhận. Nhưng chính sự đồng thuận này lại làm suy yếu khả năng phê phán nội tại của triển lãm. Người xem được mời gọi chiêm ngưỡng, nhưng hiếm khi bị buộc phải đối diện với một câu hỏi khó.
Nếu đọc “Mình Hạc Xương Mai” như một tuyên bố, thì đó là một tuyên bố về sự trung thành: trung thành với chất liệu, với quy trình, với một hình tượng đã được kiểm chứng. Nhưng nếu đọc nó như một thực hành đương đại, thì sự trung thành ấy đồng thời là một giới hạn.
Câu hỏi còn lại – và có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất – không nằm ở việc Đặng Kim Long làm tốt đến đâu trong khuôn khổ của mình, mà là: liệu khuôn khổ đó còn đủ rộng để chứa những khả thể mới của sơn mài hay không?
Triển lãm diễn ra đến hết ngày 28/7/2026 tại Gallery 3B. Với giới chuyên môn, đây không chỉ là một dịp để nhìn lại một thực hành cá nhân, mà còn là một cơ hội để đặt lại vấn đề: sơn mài Việt Nam, đặc biệt là dòng tranh sơn mài Nam Bộ, sẽ tiếp tục tự làm mới từ bên trong, hay sẽ cần một cú cắt đứt mạnh mẽ hơn để thoát khỏi chính lịch sử của mình?
THÔNG TIN VỀ HOẠ SĨ ĐẶNG KIM LONG
Sinh năm 1955 tại Sài Gòn. Hội viên Hội Mỹ thuật TP.HCM.
Thành viên cấp cao Hội Mỹ thuật Hoàng Gia Nam Úc.
Năm 1968, ông thi vào Trường Quốc gia Trang trí Mỹ thuật Gia Định, ra trường năm 1975. Tại đây, bằng niềm say mê với tranh vẽ, ông đã theo học tất cả các trường phái và thể loại khác nhau. Chính cái nôi của trường mỹ thuật Gia Định đã hình thành nền tảng kiến thức sâu rộng cho người họa sĩ tài năng, toàn diện này. Bên cạnh hội họa, ông còn tham gia hoạt động tích cực trong các lĩnh vực liên quan đến trang trí và kiến trúc. Ông tham gia nhiều triển lãm cá nhân, triển lãm nhóm. Các tác phẩm của ông được sưu tập nhiều trong và ngoài nước.
Saigon ngày 13/7/2026
OME
